Khám phá bí mật cây bách bộ vị thuốc quý điều trị ho viêm phế quản mãn tính

Cây bách bộ có củ được coi là một vị thuốc đông nam quý, có công dụng điều trị bệnh ho lâu ngày. Chúng thường mọc rất nhiều ở khu vực phía bắc nước ta.  Tuy là một loại thuốc quý nhưng còn rất nhiều người mơ hồ về thông tin của bách hộ. Thời gian gần đây các thương nhân của Trung Quốc đang thu mua ồ ạt  củ bách hộ nên số lượng củ ngoài tự nhiên giảm đi khá nhiều.

  Tên gọi của cây bách hộ.

Cây bách hộ có nhiều tên gọi khác nhau
Cây bách hộ có nhiều tên gọi khác nhau

Tên thường gọi: Vị thuốc Bách bộ còn gọi Đẹt ác, Dây ba mươi, Bà Phụ Thảo (Nhật Hoa Tử Bản Thảo). Bách Nãi, Dã Thiên Môn Đông (Bản Thảo Cương Mục). Vương Phú, Thấu Dược, Bà Tế. Bách Điều Căn, Bà Luật Hương (Hòa Hán Dược Khảo). Man Mách Bộ, Bách Bộ Thảo, Cửu Trùng Căn, Cửu Thập Cửu Điều Căn (Trung Quốc Dược Học Đại Từ Điển). Dây Ba Mươi, Đẹt Ác, Bẳn Sam, Síp (Thái), (Pê) Chầu Chàng (H’mông). Robat Tơhai, Hiungui (Giarai), Sam Sip lạc [Tày] (trích: Dược Liệu Việt Nam).

Tên khoa học: Stemona tuberosa Lour. Họtemonaceae.

Họ khoa học: Bách Bộ (Stemonaceae).

  Mô tả về đặc điểm tự nhiên cây bách bộ.

Bách hộ thuộc dạng dây leo thân nhỏ nhẵn, quấn, có thể dài 11cm
Bách bộ thuộc dạng dây leo thân nhỏ nhẵn, quấn, có thể dài 11cm

Cây bách bộ đã được chính minh là một cây thuốc quý. Cây  thuộc dạng dây leo thân nhỏ nhẵn, quấn, có thể dài 11cm. Lá cây mọc đối xứng nhau có khi thuôn dài thân nổi rõ trên mặt lá. Có khoảng 9 – 12 gân phụ chạy dọc từ cuống lá đến ngọn lá, cụm hoa mọc ra ở kẽ lá. Có cuống dài 2-5cm, gồm 1-2 hoa to màu vàng hoặc màu đỏ. Bao hoa gồm 4 phận, 4 nhụy giống nhau, chỉ nhị ngắn. Bầu hình nón, quả nặng có 4 hạt, hoa bách hộ sẽ ra vào mùa hè. Rễ chùm thường khỏng 27 – 30 củ (nên mới gọi là Dây Ba Mươi), có khi nhiều hơn nữa. Mọc hoang dại khắp nơi, đặc biệt là những vùng đồng núi phía bắc.

Rễ củ Bách bộ khô có hình con thoi dài khoảng 5 -13cm, phần thô dài khoảng 0,5 – 1cm, phần dưới sẽ phình to, đỉnh nhỏ dần. Xếp vết nhăn teo có rãnh dọc sâu bên ngoài củ có màu vàng trắng hoặc sám vàng. Chất cứng giòn chắc, ít ngọt,đắng nhiều, mùi thơm ngát, vỏ ngoài đỏ hay nâu sẫm là tốt.

2.1 Cách thu hoạch cây bách bộ.

Sau khi thu hoạnh ta sẽ dùng củ nhiều năm đươc ưu tiên dùng làm thuốc, củ càng lâu năm càng to càng dài thu hoặc vào đầu đông hàng năm. Hoặc vào lúc đầu xuân, khi chồi cây chưa hoạt động. Trước khi thu hoạch, ta tiến hành cắt bỏ dây thân, nhổ bỏ cây choai, đào toàn bộ củ lên, rửa sạch phơi khô.

2.2 Nơi sinh sống cây bách bộ.

Cây giống bách hộ
Cây giống bách hộ

Cây thường mọc hoang dại khắp nơi, đặc biệt là những vùng đồng núi.

Bộ phận dùng làm thuốc.

Bộ phần thường được dùng là rễ củ, rễ thường cong queo dài từ 5-25cm đường kính từ 0,5-1,5cm. Đầu trên hơi phình to, đầu dưới thuôn nhỏ dần.

2.3 Những thành phần hóa học chính của cây bách bộ.

Trong loại Radix Stemonae Japonicae có Stemonine, Stemonidine. Isostemonidine, Protostemonine, Paipunine, Sinostemonine.

Trong loại Radix Stemonae Sessilifoliae có: Stemonine, Isostemonidine, Protostemonine. Tubersostemonine, Hodorine, Sessilistemonine ( Theo Tài Nguyên Cây Thuốc Việt Nam)

Trong loại Radix Stemonae Tuberosae có: Stemonine, Tubersostemonine, Isotubersostemonine, Stemine, Hypotubersostemonine, Oxotubersostemonine (Theo Tài Nguyên Cây Thuốc Việt Nam).

Rễ Bách bộ chứa Tuberostemonin, Stnin, Oxotuberostemonin. Ngoài ra còn 1 số Alcaloid. Khác chưa rõ cấu trúc: Stmonin C22H33O4N4N, điểm chảy 1620, Isostemonin C22H33O4N, điểm chảy 2122160. Isotuberostemonin C22H33O4N, điểm chảy 1231250. Hypotuberostemonin C19H2123O3N, Stemotuberin, điểm chảy 77820, Setemonidin C19H31O5N, Paipunin C24H34O4N. Rễ còn chứa Glucid 2,3%, Lipid 0,84%, Protid 9,25% và 1 số Acid hữu cơ. (Acid Citric, Malic, Oxalic, Succinic, Acetic…)

  Tìm hiểu những tác dụng dược lí của cây bách bộ.

Rễ củ Bách bộ khô có hình con thoi dài khoảng 5 -13cm
Rễ củ Bách bộ khô có hình con thoi dài khoảng 5 -13cm

Cây bách bộ có những tác dụng dược lí nào hãy cùng tìm hiểu rõ hơn.

3.1 Tác dụng kháng vi trùng.

Radix Stemonae in vitro có tác dụng kháng khuẩn đối với nhiều loại khuẩn gây bệnh gồm: Streptococus Pneumoniae, bHemolytic Streptococus. Neisseria Meningitidis và Staphylococus aureus (theo Trung Dược Học).

3.2 Tác dụng diệt ký sinh trùng.

Dịch cồn hoặc nước ngâm kiệt của Bách Bộ có tác dụng diệt ký sinh trùng như chấy rận. Bọ chét, ấu trùng ruồi, muỗi, rệp… (theo Trung Dược Học).

3.3 Tác động lên hệ hô hấp.

Nước sắc Bách bộ không tỏ ra có tác dụng giảm ho do chích Iod nơi mèo. Bách bộ có tác dụng làm giảm hưng phấn trung khu hô hấp của động vật, làm giảm ho do ức chế phản xạ ho. Đối với kháng Histamin gây co giật, Bách bộ có tác dụng giống như Aminophylline nhưng hòa hoãn và kéo dài hơn (theo Trung Dược Học).

3.4  Cây bách bộ dùng trong bệnh nhiễm.

Theo dõi hơn 100 bệnh nhân dùng nước sắc Bách bộ, cho thấy có 85% có hiệu quả giảm ho (Trung Dược Học). Tác dụng trị ho: Stemonin có tác dụng làm giảm tính hưng phấn của trung tâm hô hấp của động vật. Giúp ức chế phản xạ ho, do đó có tác dụng trị ho. Bách bộ đã được thí nghiệm chữa lao hạch có kết quả tốt (theo Tài Nguyên Cây Thuốc Việt Nam).

3.5 Tác dụng trị giun và diệt côn trùng.

Ngâm giun trong dung dịch 0,15% Stemonin, giun sẽ tê liệt sau 15 phút. Nếu kịp thời lấy giun ra khỏi dung dịch, giun sẽ hồi phục lại. Tiêm dung dịch Stemonin sulfat (3mg) vào ếch nặng 25g, có thể làm cho ếch tê bại, sau 12 giờ thì bình phục. Dùng rượu thuốc Bách bộ 1/10 trong rượu 700, ngâm hoặc phun vào con rận, rận sẽ chết sau một phút. Nếu ngâm rệp, con vật sẽ chết nhanh hơn (theo Tài Nguyên Cây Thuốc Việt Nam).

3.6 Tác dụng kháng khuẩn của cây bách bộ.

Bách bộ có tác dụng diệt vi khuẩn ở ruột gìa và kháng vi khuẩn của bệnh lỵ, phó thương hàn.

  Những công dụng tuyệt vời của cây bách bộ.

Củ bách hộ khô được ứng dụng rộng rãi trong các bài thuốc
Củ bách bộ khô được ứng dụng rộng rãi trong các bài thuốc

Cây bách bộ có rất nhiều công dụng hữu hiệu khác nhau, có thể kể đến như: Chữa ho, lao phổi, nhuận phổi, tẩy giun, trừ sâu bọ, chấy rận… Dưới đây hãy tham khảo một số bài thuốc. Để hiểu rõ hơn về công dụng cũng như cách dụng.

4.1 Trị ho dữ dội.

Dùng rễ Bách bộ, Gừng sống, gĩa lấy nước, 2 vị bằng nhau, sắc uống 2 chén (theo Trữu Hậu phương).

Dùng rễ Bách bộ ngâm rượu, ngày uống 1 chén, ngày 3 lần (Trương Văn Trọng).

4.2 Trị nuốt phải đồng tiền.

Dùng 160g rễ Bách bộ, 640g rượu,ngâm một đêm. Uống mỗi lần 1 tô,ngày 3 lần (theo Ngoại Đài Bí Yếu phương).

4.3 Trị ho lâu năm.

Bách bộ (rễ) 20 cân, gĩa vắt nước, sắc lại cho dẻo quánh. Mỗi lần uống 1 muỗng canh, ngày 3 lần (theo Thiên Kim phương)

4.4 Trị ho nhiều.

Dùng Bách bộ (cả dây lẫn rễ), gĩa vắt lấy nước cốt, trộn với mật ong, 2 thứ bằng nhau. Nấu thành cao,ngậm nước nuốt từ từ (theo Tục Thập Toàn phương).

4.5 Cây bách bộ trị tự nhiên ho không dứt.

Bách bộ (củ rễ), hơ trên lửa nướng cho khô, mỗi lần lấy nước một ít ngậm nuốt nước (theo Phổ Tế phương).

4.6 Trị trẻ nhỏ ho do hàn.

Bách bộ sao, Ma hoàng khử mắt, mỗi thứ 30g,tán bột. Hạnh nhân (bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn) sao. Sau đó, bỏ vào nước thật sôi, vớt ra, nghiền bột. Cho mật vào nặn viên bằng hạt Bồ kết. Mỗi lần uống 23 viên với nước nóng (theo Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết).

4.7 Trị phù, vàng da cả người.

Bách bộ (củ) mới đào về, rửa sạch, gĩa nát. Đắp một miếng lên rốn, lấy nửa tô xôi gĩa mềm dẻo đắp trên miếng. Bách bộ vừa rồi, xong lấy khăn bịt lại 12 ngày sau thấy trong ruột có hôi mùi rượu thì tiểu được. Hết phù (theo Dương Thị Gia Tàng Phương).

4.8 Trị các loại côn trùng vào lỗ tai.

Bách bộ (sao) nghiền nát, trộn với dầu mè bôi trong lỗ tai (Thánh Tế Tổng Lục). Trị áo quần có rận, rệp, bọ chét, chí: Dùng Bách bộ, Tần giao nghiền nhỏ cho vào lồng tre xông khói lên, có thể nấu nước giặt (theo Kinh Nghiệm Phương).

4.9 Trị giun kim.

Bách bộ tươi, sắc kẹo thụt vào hậu môn trong một tuần (theo Lâm Sàng Thường Dụng Trung Dược Thủ Sách).

4.10 Trị giun đũa.

Bách bộ 12g, sắc uống vào buổi sáng lúc đói, liên tục 5 ngày, sau đó dùng thuốc xổ mỗi sáng (theo Lâm Sàng Thường Dụng Trung Dược Thủ Sách).

4.11 Trị các chứng ho do hư chứng.

Bách bộ, Tang căn bạch bì, Thiên môn đông,Mạch môn đông, Bối mẫu, Tỳ bà diệp. Ngũ vị tử, Tử uyển, sắc uống (theo Lâm Sàng Thường Dụng Trung Dược Thủ Sách).

4.12 Trị ho do cảm mạo, ngứa họng, đờm ít.

Bách bộ 16g, Kinh giới 12g, Bạch tiền 12g, Cát cánh 12g, Sắc uống (theo Trung Dược Học).

4.13 Trị lao phổi có hang.

Bách bộ 20g, Hoàng cầm 10g, Đơn bì 10g,Đào nhân 10g, Sắc đặc còn 60ml, uống ngày 1 thang, liên tục 2 – 3 tháng. Đã trị 93 cas, kết quả tốt (theo Đặng Tường Vinh Trung Quốc Phòng Lao Tạp Chí 1966, 1:27).

4.14 Trị ho do lao phổi, do phế nhiệt.

Bách bộ 640g, Sa sâm 640g, đổ 10 cân nước sắc bỏ bã, trộn với 640g mật ong, nấu nhỏ lửa cho thành cao. Ngày uống 2 lần, mỗi lần 8ml (theo Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

4.15 Trị ho, suyễn, khí quản viêm mãn tính.

Bách bộ 20g,Miên hoa căn 5 cái, Ma hoàng 8g, Đại toán 1 củ, sắc uống (theo Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

4.16 Trị ho gà.

Bách bộ 10 – 15g, sắc uống (theo Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

Bách bộ 12g, Bạch tiền 12g, Cam thảo 4g, Đại toán 2 tép, sắc uống với đường, mỗi ngày chia làm 3 lần uống liên tục 3 – 4 ngày (theo Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

4.17 Trị giun kim.

Bách bộ, Binh lang, Sử quân tử, các vị bằng nhau tán bột, trộn dầu thụt quanh hậu môn (theo Những Cây Thuốc Vị Thuốc Việt Nam).

Bách bộ 40g, đổ nước sắc còn 10-20ml thụt vào hậu môn trước khi ngủ, liên tục 23 đêm. Hoặc dùng Bách bộ 20g, Tử thảo 20g, Vaselin 100g, tán bột, trộn với Thanh cao bôi quanh hậu môn (theo Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

4.18 Trị chí, rận, bọ chét.

Bách bộ 120g, ngâm với 1 lít Cồn, sau 24 giờ sức ở ngoài da (theo Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

4.19 Trị mần ngứa ngoài da, viêm da mề đay, muỗi cắn, vẩy nến.

Bách bộ xắt ra, dùng mặt sắt đó xát vào nơi đau, ngày nhiều lần (theo Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

  Một số lưu ý khi dùng cây bách bộ

– Những người bị mắc bệnh tiêu chảy, dạ dày yếu thì không nên dùng.

– Sử dụng bách hộ với một liều lượng vừa đủ. Tránh việc sử dụng liều cao có thể gây ức chế trung tâm hô hấp, dẫn đến tử vong.

– Trước khi sử dụng bách bộ, người sử dụng nên tham khảo ý kiến của thầy thuốc, tránh những hậu quả không hay về sau.

Trên đây là những thông tin chi tiết nhất về cây bách bộ, một loại thảo dược tuyệt vời. Nếu thấy bài viết hữu ích đừng quên chia sẽ đến bạn bè người thân cùng biết nhé.

Kiến thức đông y Việt Nam

Hotline: 0987.755.406

Website: kienthucdongyvietnam.com

Địa chỉ: 86/25/358 Bùi Xương Trạch, Thanh Xuân, Hà Nội

Mời Bạn Đánh Giá Bài Viết Này !

Lưu Minh Ngọc

Tôi là Lưu Minh Ngọc CEO tại https://kienthucdongyvietnam.com. Tôi là Thầy thuốc, Dược sỹ của Viện Chăm Sóc Sức Khỏe Việt Nam. Tư vấn miễn phí: 0838599686 - 0833599686

Có thể bạn quan tâm

  • Bệnh nhân Covid-19 từng 3 lần ngưng tim sau cai ECMO đang có diễn biến khả quan

    Bệnh nhân Covid-19 từng 3 lần ngưng tim sau cai ECMO đang có diễn biến khả quan

    Bệnh nhân Covid-19 từng 3 lần ngưng tim sau cai ECMO đang có diễn biến khả quan là thông tin được toàn xã hội quan tâm hiện nay. Tại hội nghị tập huấn trực tuyến điều trị ca bệnh covid-19 được Bộ Y tế tổ chức sáng nay, 11.4, các chuyên gia đã cập nhật về…

    Ngày: 13 Tháng Tư, 2020 | Đăng bởi: maynguyen92
  • Rối loạn kinh nguyệt có nguy hiểm không

    Rối loạn kinh nguyệt có nguy hiểm không

    Rối loạn kinh nguyệt là tình trạng mà nhiều phụ nữ gặp phải. Kinh nguyệt không đều hay rong kinh khiến da dẻ các chị em trở nên kém sắc và hay cáu gắt. Không dừng lại ở đó, rối loạn kinh nguyệt còn là triệu chứng tiềm ẩn của nhiều căn bệnh phụ khoa…

    Ngày: 30 Tháng Ba, 2020 | Đăng bởi: maynguyen92
  • Chế độ ăn bệnh tiểu đường bạn cần biết

    Chế độ ăn bệnh tiểu đường bạn cần biết

    Chế độ ăn bệnh tiểu đường cần chú ý những điều gì? Khẩu phần ăn như thế nào để hạn chế lượng đường huyết tăng? Bạn có quan tâm không? Tiểu đường là một căn bệnh có nguyên nhân phức tạp, diễn tiến nguy hiểm và biến chứng nặng nề nhưng lại đang ngày càng…

    Ngày: 24 Tháng Ba, 2020 | Đăng bởi: maynguyen92